پرسشنامه

پرسشنامه

888
0

اهمیت پرسشنامه : پرسشنامه عبارت است از فهرستی مدون از سوالات برای جمع آوری اطلاعات از پاسخ دهندگان. کاربرد پرسشنامه در اندازه گیری و ارزیابی رفتارهای گذشته , طرز فکرها و برداشتها و ویژگی های پاسخ دهنده است .خطاهای اندازه گیری مشکل اساسی در تهیه و تنظیم پرسشنامه است .وقتی سوالی بدون ارائه گزینه های واضحی مطرح می شود نتیجه ممکن است گمراه کننده باشد . پژوهشگر باید از خود بپرسد آیا سوالات دقیقا موارد مورد نظر را اندازه گیری می کند ؟ اگر جواب منفی باشد , خطاهای اندازه گیری وجود خواهد داشت.پرسشنامه معمولا دارای ۵ بخش زیر می باشد :
۱- اطلاعات مربوط به شناسایی پاسخ دهنده
۲- تقاضا برای همکاری
۳- راهنمای تکمیل پرسشنامه
۴- اطلاعات مورد نیاز
۵- اطلاعات طبقه بندی
معمولا اولین قسمت هر پرسشنامه اطلاعات مربوط به هویت پاسخ دهنده است , از قبیل اسم , آدرس و شماره تلفن.

index
طراحی پرسشنامه
طراحی پرسشنامه بیشتر نوعی هنر است تا علم . طراحی پرسشنامه مهارتی است که از طریق تجربه حاصل می شود .بحث مربوط به طراحی پرسشنامه در ۷ مرحله انجام می شود :
۱ – ملاحظات مقدماتی
۲ – تصمیم گیری درباره محتوای سوال ها
۳ – تصمیم گیری درباره شکل پاسخ ها
۴ – تصمیم گیری درباره نحوه طرح سوال
۵ – تصمیم گیری درباره توالی سوالات
۶ – تصمیم گیری درباره ویژگی های فیزیکی پرسشنامه
۷ – آزمایش اولیه , تجدید نظر و شکل نهایی پرسشنامه
۱ – ملاحظات مقدماتی : عنصر اساسی مشخص کردن اهداف تحقیق و فرصت کردن نیازهای اطلاعاتی است. طرح تحقیق باید در این مرحله تنظیم شود و فرایند تحقیق برنامه ریزی گردد.قبل از طراحی , پژوهشگر بایدفهرست کاملی از نیازهای اطلاعاتی و تعریف واضحی از گروه پاسخ دهندگان در دسترس داشته باشد. پرسشنامه ارتباطی است بین اطلاعات مورد نیاز و آن چه باید جمع آوری شود . مسلما نباید سوالی را در پرسشنامه قرار داد که با نیازهای اطلاعاتی ربط ندارد.
۲ – تصمیم گیری درباره محتوای سوال ها : اطلاعات غلط از دو امر ناشی می شود:
الف- پاسخ دهنده مطلع نیست
ب – پاسخ دهنده مطالب را فراموش می کند
گاهی از ما سوالی می شود که پاسخ آن را نمی دانیم . پژوهشگران دریافته اند گاهی پاسخ دهندگان مانند دانشجویان بدون اطمینان از جواب درست به سوالی پاسخ می دهند و این امر موجب بروز خطاهایی در اندازه گیری می شود .تحقیقات نشان داده است که ما بسیاری از رویدادها را نسبتا سریع فراموش می کنیم.در این موارد چند روش وجود دارد . اول این که پژوهشگر می تواند با کسانی مصاحبه کند که بیشتر احتمال دارد رویدادها را به خاطر آورند. مثلا با کسانی که کالاهایی را اخیرا خریده اند . دوم اینکه پرسشنامه شامل روش هایی باشد که در به یاد آوردن رویداد به پاسخ دهنده کمک کند.در مساعدت برای یادآوری این مزیت وجود دارد که از نشانه هایی برای برانگیختن حافظه پاسخ دهنده استفاده می شود. این برانگیزش از اشارات جزئی تا ارائه خود رویداد را در بر می گیرد.
قصد پاسخ صحیح دادن : مشکل بعد تعیین این امراست که آیا او تمایل به صحیح پاسخ دادن دارد یا خیر . اگر پاسخ دهنده مایل نیست که پاسخ صحیح بدهد ممکن است به دو صورت رفتار کند :
الف ) از پاسخ دادن به یک یا چند سوال پرهیز کند
ب ) موقعیت مناسب نیست
ج ) افشای اطلاعات حیثیت و وجهه پاسخ دهنده را لکه دار می کند

قصد پاسخ دادن به سوالات تابع استنباط پاسخ دهنده نیز هست . یعنی به این که آیا دادن اطلاعات خواسته شده را موجه می داند یا نه.روش هایی برای کاهش دادن این قبیل خطاها که ناشی از تمایل پاسخ دهنده به پاسخ ندادن است به وجود آمده است.
الف ) عبارات خنثی کننده مقاومت : سخن را با عباراتی شروع کنید که بیان می دارد رفتار مورد نظر متداول است و سپس سوالی را از پاسخ دهنده بپرسید .
ب ) عبارات غیر مستقیم : سوال را در مورد سایر مردم مطرح کنید . فرض بر این است رفتار و طرز فکر خود پاسخ دهنده در جوابی که می دهد منعکس خواهد شد.
ج ) طبقه بندی عدد دار: کارتی به پاسخ دهنده بدهید که انواع پاسخ های حساس را فهرست کند و هر یک از آن ها را با عدد یا حرف نشان دهد.
۳ – تصمیم گیری درباره شکل پاسخ ها: سوالات بر سه نوع اند:
۱- سوالات باز
۲- سوالات چند جوابه
۳- سوالات دو جوابه
سوالات باز : در این سوالات پاسخ دهنده جواب مورد نظر خود را به سوال می دهد مثلا می توان از پاسخ دهنده پرسید ” نظر شما راجع به شیرینی های این قنادی چیست ” ؟
مزایای سوالات باز : کمتر پاسخها را تحت تاثیر قرار می دهند . پاسخ دهنده آزادانه جواب هایی می دهد که ممکن است مطابق با انتظارات پژوهشگر نباشد. در تحقیقات اکتشافی نیز سوالات باز بسیار مناسب است .
معایب سوالات باز : یکی از معایب سوالات باز امکان بروز خطا در کار مصاحبه کننده است . به ندرت مصاحبه کنندگان پاسخ ها را لغت به لغت ثبت می کنند بلکه معمولا خلاصه نویسی می کنند و همچنین به دلیل محدودیت زمانی قسمتی از پاسخ ها ثبت نمی شود .هر چه خلاصه نویسی بیشتر باشد امکان اینکه پاسخ های ثبت شده از پاسخ های واقعی دور باشد بیشتر است .عیب دوم سوالات باز زمان و هزینه مورد نیاز برای کدکردن آن هاست .در اینگونه سوالات معمولا پاسخ ها متنوع است .معایب دیگری نیز وجود دارد از قبیل اهمیت زیاد دادن به پاسخ دهندگانی که خوب حرف می زنند یا در پاسخ هایشان به نکات بیشتری اشاره می کنند .سرانجام این که پیچیدگی پردازش داده ها و هزینه پردازش اینگونه سوالات سه تا پنج برابر بیشتر از سوالات نوع دیگر است .
سوالات چند جوابه :سوالات چند جوابه مستلزم این است که پاسخ دهنده جواب یا جوابها را از میان چندین پاسخ ارائه شده انتخاب کند.
مزایای سوالات چند جوابه : سوالات چند جوابه بسیاری از معایب سوالات باز را ندارند و در آن ها خطای مصاحبه کننده و هزینه و زمان پردازش اطلاعات کاهش می یابد.
معایب سوالات چند جوابه : اول طرح سوالات چند جوابه مستلزم زمان و هزینه بسیاری است. عموما برای طرح چنین سوالاتی تحقیقی اکتشافی که شامل سوالات باز باشد انجام می شود ممکن است تمام پاسخ های ممکن فهرست نشود.دوم عیب این است که ترتیب پاسخ ها انتخاب گزینه ها را تحت تاثیر قرار می دهند . هنگامی که از اعداد به عنوان پاسخ استفاده می شود این گرایش وجود دارد که پاسخ دهنده اعداد نزدیک به میانگین را انتخاب کند.
سوالات دو جوابه :سوالات دو جوابه در حقیقت نوعی از سوالات چند جوابه هستند که در آن ها پاسخ دهنده از میان دو جواب یکی را انتخاب می کند.
مزایای سوالات دو جوابه : مزایای این نوع سوالات همان مزایای سوالات چند جوابه است اما جواب دادن به این سوالات بسیار ساده تر و سریعتر است. احتمال کمتری برای اشتباه مصاحبه کننده وجود دارد و کدکردن و تجزیه و تحلیل اطلاعات به دست آمده بسیار ساده است.
معایب سوالات دو جوابه : در سوالات دو جوابه این خطر وجود دارد که فرض شود جواب پاسخ دهندگان منحصر به همان دو گزینه است در حالی که ممکن است عقاید متعددی وجود داشته باشد.همچنین ممکن است نحوه بیان و طرح سوال نیز اشتباهاتی را موجب شود.
۴ – تصمیم گیری درباره نحوه طرح سوال :نه رهنمود در زمینه چگونگی جمله بندی سوالات ارایه می شود :
۱- از لغات ساده استفاده کنید
۲- از لغات واضح استفاده کنید
۳- از سوالات هدایت کننده اجتناب کنید
۴- از سوالاتی که باعث تحریک احساسات می شوند جدا خودداری کنید
۵- گزینه های ضمنی را به کار نبرید
۶- از مفروضات ضمنی بپرهیزید
۷- از سوالاتی که نیاز به تخمین دارد استفاده نکنید
۸- از سوالات دوگانه بپرهیزید
۹- عمومی یا خصوصی بودن سوال را در نظر بگیرید
از لغات واضح استفاده کنید : لغاتی واضح هستند که برای همه پاسخ دهندگان به یک معنی باشند.
از سوالات هدایت کننده اجتناب کنید : این قبیل سوالات که آن ها را سوالات هدایت کننده می نامیم پاسخ دهنده را به پاسخ مورد نظر هدایت می کنند و بنابراین صرفا نظرهای پژوهشگر را منعکس می سازند و منبعی برای اشتباهات مربوط به اندازه گیری می شوند.
از سوالاتی که موجب تحریک احساسات می شوند خودداری کنید : چنین سوالاتی موافقت یا مخالفت پاسخ دهنده را بر می انگیزد.
از مفروضات ضمنی اجتناب کنید : به سادگی می توان سوالی را طرح کرد که پاسخ به آن بستگی به تعدادی مفروضات ضمنی داشته باشد.
از سوالات دوگانه پرهیز کنید : سوالات دوگانه آنهایی هستند که دو جواب دارند برای مثال ” نظر شما درباره عطر و قدرت پاک کنندگی پودر برف چیست ؟ ”
عمومی یا خصوصی بودن سوال را در نظر بگیرید : عمومی یا خصوصی بودن سوال به نظر پاسخ دهنده در این مورد بستگی دارد این دو سوال را در نظر بگیرید :
آیا تولید کنندگان اتومبیل در کنترل گازهای آلاینده پیشرفت رضایت بخش داشته اند؟
آیا شما از پیشرفت سازندگان اتومبیل در کنترل گازهای آلاینده راضی بوده اید ؟

۵ – تصمیم گیری درباره توالی سوالات:هنگامی که نحوه طرح سوال مشخص شد مرحله بعدی تعیین توالی آن ها در پرسشنامه است . توالی سوالات بر پاسخ ها اثر دارد و ممکن است منشا اشتباهاتی در یافته های تحقیق شود.
اولین سوال باید ساده و جاه طلب باشد : اولین سوال باید توجه پاسخ دهنده را جلب کند و کنجکاوی او را برانگیزد والا ممکن است پاسخ دهنده از ادامه مصاحبه سر باز زند.
سوالات عمومی باید ابتدا پرسیده شوند : سوالات عمومی در پرسشنامه باید قبل از سوالات خاص مطرح شوند.
سوالاتی را که جالب نیست و اظهار نظر درباره آنها مشکل است باید در اواخر پرسشنامه قرار داد : سوالاتی را که حساس , پیچیده و یا شرم آورند باید در اواخر پرسشنامه طرح شوند . در این صورت کمتر احتمال دارد که به سوالات خصوصی یا سخت اعتراض کنند.
سوالات باید دارای نظم و ترتیب منطقی باشند : سوالات بی نظم ممکن است باعث سردرگمی و استیصال پاسخ دهنده شود و همکاری اورا تحت تاثیر قرار دهد.
۶ – تصمیم گیری درباره ویژگی های فیزیکی پرسشنامه :کیفیت کاغذ و چاپ اغلب نخستین عاملی است که واکنش پاسخ دهنده به پرسشنامه را برمی انگیزد . ضروری است که نام سازمان تحقیق کننده و نام پروژه به طور واضح در صفحه اول نوشته شود.در پرسشنامه های مکاتبه ای اگر لازم است نام پاسخ دهنده قید نشود پرسشنامه را نباید شماره گذاری کرد . اندازه محل پاسخ نیز در پاسخ اثر می گذارد .
۷ – آزمایش اولیه , تجدید نظر و شکل نهایی پرسشنامه :پرسشنامه ها باید حداقل یک بار آزمایش شوند و تجدید نظر لازم در مورد آن ها اعمال گردد.

index1کتاب تحقیقات بازاریابی (نگرش کاربردی)
تالیف و ترجمه :
دکتر داور ونوس
دکتر عبدالحمید ابراهیمی
دکتر احمد روستا

بدون نظر

ارسال یک نظر